Nghiến răng khi ngủ (sleep bruxism) là tình trạng các cơ nhai hoạt động lặp đi lặp lại trong lúc ngủ, biểu hiện bằng siết chặt hoặc nghiến hai hàm răng. Nhiều người không hề biết mình gặp tình trạng này cho đến khi người ngủ cùng phát hiện tiếng nghiến răng hoặc xuất hiện các dấu hiệu như mòn răng, ê buốt, đau cơ hàm và đau đầu khi thức dậy. Nghiến răng không phải lúc nào cũng là bệnh lý, nhưng nếu diễn ra thường xuyên với cường độ lớn, nó có thể gây tổn thương răng, cơ nhai và làm nặng thêm một số vấn đề ở khớp thái dương hàm. Việc nhận biết sớm nguyên nhân, dấu hiệu và hướng xử lý phù hợp có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ răng và hạn chế các biến chứng lâu dài.
Mục lục
1. Tác hại của nghiến răng khi ngủ
1.1. Tổn thương răng và men răng
Đây là một trong những hậu quả dễ nhận thấy nhất khi nghiến răng diễn ra thường xuyên. Trong lúc ngủ, hoạt động siết hoặc nghiến khiến hai hàm răng tiếp xúc với nhau trong những thời điểm không liên quan đến ăn nhai. Nếu tình trạng lặp lại trong thời gian dài, bề mặt răng có thể chịu tải cơ học đáng kể.
Các biểu hiện có thể gặp gồm:
- Mòn bề mặt men răng.
- Răng trở nên nhạy cảm hoặc ê buốt.
- Nứt, mẻ răng hoặc làm hư hỏng phục hình nha khoa có sẵn.
- Giảm chiều cao thân răng khi tình trạng mòn tiến triển nặng.
- Đau răng hoặc khó chịu khi cắn nhai.
Khi hai bề mặt răng liên tục cọ xát và chịu lực trong thời gian dài, men răng có thể bị mài mòn. Nếu men mất nhiều, lớp ngà bên dưới dần lộ ra và khiến răng nhạy cảm hơn với nóng, lạnh, chua hoặc ngọt.
Ở người nghiến răng lâu năm, nha sĩ có thể nhận thấy các diện mòn tương ứng giữa hai hàm, mặt nhai trở nên phẳng hơn, cạnh răng cửa ngắn hoặc sứt mẻ. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp mòn răng đều do nghiến răng; chế độ ăn nhiều acid, trào ngược dạ dày và một số thói quen khác cũng có thể gây mất mô răng.
Nếu răng đã bị sứt hoặc mẻ do lực tác động, khả năng phục hồi sẽ tùy thuộc vào mức độ tổn thương. Bạn có thể tham khảo thêm răng cửa bị mẻ trong trường hợp nào có thể trám phục hồi.
1.2. Ảnh hưởng đến khớp thái dương hàm và cơ nhai
Khớp thái dương hàm kết nối xương hàm dưới với vùng xương sọ và tham gia vào các hoạt động như há miệng, nhai, nói và nuốt.
Nghiến hoặc siết răng kéo dài có thể làm tăng tải lên hệ thống cơ nhai. Một số người vì vậy có thể xuất hiện:
- Đau hoặc mỏi cơ hàm vào buổi sáng.
- Cảm giác căng vùng má hoặc thái dương.
- Đau khi nhai thức ăn cứng.
- Khó chịu quanh vùng khớp trước tai.
- Đau đầu liên quan đến căng cơ nhai.
Tiếng lục cục, hạn chế há miệng hoặc đau khớp cũng có thể xuất hiện ở người mắc rối loạn thái dương hàm. Tuy nhiên, nghiến răng không phải nguyên nhân duy nhất của các rối loạn này và mối quan hệ giữa hai tình trạng khá phức tạp.
Do đó, nếu xuất hiện đau quanh tai, đau hàm kéo dài hoặc khó há miệng, người bệnh không nên tự kết luận rằng nguyên nhân chắc chắn là nghiến răng. Việc thăm khám giúp phân biệt đau do cơ nhai với các bệnh lý thực sự của khớp thái dương hàm và những nguyên nhân khác.
1.3. Đau đầu, căng cơ mặt và vùng cổ vai
Một số người nghiến hoặc siết răng khi ngủ thức dậy với cảm giác đau đầu, mỏi cơ hàm hoặc căng vùng thái dương. Nguyên nhân có thể liên quan đến việc các cơ nhai hoạt động quá mức trong đêm.
Các biểu hiện thường được ghi nhận gồm:
- Đau hoặc nặng vùng thái dương vào buổi sáng.
- Mỏi cơ cắn ở hai bên má.
- Cứng hoặc khó chịu khi há miệng sau khi thức dậy.
- Đau vùng mặt có thể lan sang vùng lân cận.
Đau đầu ở người nghiến răng thường liên quan nhiều đến quá tải và đau cơ vùng hàm mặt hơn là tổn thương thần kinh trực tiếp.
Một số nghiên cứu ghi nhận mối liên quan giữa bruxism và một số dạng đau đầu, nhưng không thể xem nghiến răng là nguyên nhân của mọi trường hợp đau đầu hoặc migraine. Người có đau đầu kéo dài, đau tăng dần hoặc xuất hiện các dấu hiệu thần kinh bất thường vẫn cần được khám chuyên khoa phù hợp.
1.4. Mối liên quan với giấc ngủ và sức khỏe toàn thân
Nghiến răng khi ngủ thường xuất hiện thành từng đợt và có thể liên quan đến những thay đổi ngắn trong hoạt động của hệ thần kinh trong quá trình ngủ.
Người nghiến răng có thể đồng thời gặp:
- Giấc ngủ không thoải mái.
- Mỏi cơ hàm khi thức dậy.
- Đau đầu buổi sáng.
- Mệt mỏi nếu đồng thời có các rối loạn giấc ngủ khác.
Stress, lo âu và chất lượng giấc ngủ kém có thể liên quan đến mức độ bruxism ở một số người. Tuy nhiên, mối quan hệ này không hoàn toàn đơn giản và không nên coi stress là nguyên nhân duy nhất.
Ngoài ra, bruxism khi ngủ cũng được ghi nhận có thể xuất hiện cùng với rối loạn hô hấp khi ngủ, trong đó có ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ. Điều này không đồng nghĩa nghiến răng gây ngưng thở khi ngủ hoặc ngược lại.
Nếu người nghiến răng đồng thời ngáy lớn, có những lúc ngưng thở được người ngủ cùng quan sát thấy, thức giấc vì nghẹt thở hoặc buồn ngủ quá mức vào ban ngày, nên trao đổi với bác sĩ để đánh giá thêm về rối loạn hô hấp khi ngủ.
2. Nguyên nhân và yếu tố liên quan đến nghiến răng khi ngủ
Nghiến răng khi ngủ được xem là tình trạng có nhiều yếu tố liên quan. Trong phần lớn trường hợp, rất khó xác định một nguyên nhân duy nhất.
2.1. Yếu tố tâm lý và hoạt động thần kinh
Stress và lo âu thường được nhắc đến khi nói về nghiến răng. Một số người nhận thấy tình trạng siết hoặc nghiến răng tăng lên trong những giai đoạn căng thẳng.
Các yếu tố có thể liên quan gồm:
- Căng thẳng trong công việc hoặc học tập.
- Lo âu.
- Áp lực tâm lý kéo dài.
- Chất lượng giấc ngủ không tốt.
Tuy nhiên, nghiến răng khi ngủ không đơn giản là một hành vi hình thành do “suy nghĩ quá nhiều”. Hoạt động cơ nhai trong lúc ngủ có liên quan đến những cơ chế thần kinh phức tạp và các đợt kích hoạt ngắn trong quá trình ngủ.
2.2. Yếu tố sinh lý, thuốc và bệnh lý đi kèm
Một số tình trạng sức khỏe và thuốc có thể liên quan đến bruxism ở một số người. Vì vậy, khi nghiến răng xuất hiện đột ngột hoặc tăng rõ rệt, bác sĩ có thể cần khai thác thêm tiền sử bệnh và thuốc đang sử dụng.
Trước đây, sai khớp cắn thường được cho là nguyên nhân quan trọng gây nghiến răng. Tuy nhiên, bằng chứng hiện nay không đủ để kết luận rằng một sai lệch khớp cắn cụ thể là nguyên nhân trực tiếp gây sleep bruxism.
Do đó, không nên tự ý mài chỉnh răng hoặc thực hiện chỉnh nha chỉ với mục tiêu điều trị nghiến răng nếu chưa có chỉ định phù hợp.
Nếu muốn hiểu rõ hơn thế nào là sự tiếp xúc hài hòa giữa hai hàm, bạn có thể tham khảo bài viết về khớp cắn chuẩn và các đặc điểm cần quan tâm.
Tương tự, quan niệm răng khôn mọc lên gây cản trở khớp cắn rồi trực tiếp khiến người bệnh nghiến răng cũng không nên được xem là nguyên nhân phổ biến nếu chưa có đánh giá lâm sàng.
2.3. Ảnh hưởng từ lối sống
Một số yếu tố lối sống được ghi nhận có liên quan đến nguy cơ hoặc mức độ nghiến răng khi ngủ, chẳng hạn:
- Sử dụng nhiều caffeine, đặc biệt vào cuối ngày.
- Uống nhiều rượu bia.
- Hút thuốc lá hoặc sử dụng nicotine.
- Ngủ không đủ giấc.
- Lịch ngủ thất thường.
Giảm những yếu tố này không đảm bảo nghiến răng sẽ biến mất hoàn toàn, nhưng có thể là một phần của chiến lược kiểm soát tổng thể, đặc biệt ở những người nhận thấy triệu chứng tăng lên sau khi sử dụng chất kích thích hoặc thiếu ngủ.
3. Dấu hiệu nhận biết sớm nghiến răng
Vì nghiến răng xảy ra trong lúc ngủ nên chính người bệnh thường không nhận ra. Người ngủ cùng đôi khi là người đầu tiên phát hiện âm thanh nghiến răng vào ban đêm.
Một số dấu hiệu gợi ý gồm:
- Người ngủ cùng nghe thấy tiếng nghiến hoặc ken két răng.
- Đau, mỏi hoặc cứng cơ hàm sau khi thức dậy.
- Răng ê buốt hoặc khó chịu khi cắn mà chưa rõ nguyên nhân.
- Bề mặt răng xuất hiện những diện mòn bất thường.
- Răng thường xuyên bị nứt hoặc mẻ.
- Phục hình nha khoa dễ bị hỏng mà không rõ nguyên nhân.
- Đau vùng thái dương vào buổi sáng.
Ê buốt răng có rất nhiều nguyên nhân khác ngoài nghiến răng. Nếu đây là triệu chứng nổi bật, có thể tìm hiểu thêm ê buốt chân răng có thể liên quan đến những vấn đề nào.
Không có quy tắc rằng xuất hiện từ hai dấu hiệu trở lên thì chắc chắn mắc bruxism. Chẩn đoán cần dựa trên khai thác triệu chứng, khám răng, đánh giá tình trạng mòn răng và cơ nhai. Trong những trường hợp đặc biệt, bác sĩ có thể cần đánh giá giấc ngủ chuyên sâu hơn.
4. Nghiến răng ở trẻ em
Nghiến răng cũng có thể xuất hiện ở trẻ em. Nhiều trường hợp không gây hậu quả nghiêm trọng và có thể thay đổi theo quá trình phát triển.
Phụ huynh nên chú ý hơn nếu trẻ:
- Nghiến răng thường xuyên với âm thanh lớn.
- Than đau hàm hoặc đau đầu.
- Có dấu hiệu mòn, mẻ răng rõ rệt.
- Khó ngủ hoặc buồn ngủ bất thường vào ban ngày.
- Ngáy lớn hoặc có dấu hiệu rối loạn hô hấp trong lúc ngủ.
Không nên mặc định rằng nghiến răng ở trẻ sẽ gây biến dạng xương hàm hoặc sai khớp cắn. Nếu tình trạng kéo dài hoặc gây triệu chứng, trẻ nên được khám nha khoa để đánh giá răng, cơ nhai, khớp cắn và những yếu tố liên quan.
5. Hậu quả nếu nghiến răng kéo dài không được kiểm soát
Không phải người nghiến răng nào cũng cần điều trị. Tuy nhiên, với những trường hợp hoạt động nghiến mạnh và thường xuyên, tổn thương có thể tích lũy theo thời gian.
Các hậu quả có thể gặp gồm:
- Mòn và mất mô răng.
- Nứt hoặc mẻ răng.
- Hỏng mão sứ, cầu răng hoặc các phục hình khác.
- Ê buốt và đau răng.
- Đau cơ nhai kéo dài.
- Làm nặng thêm triệu chứng ở một số người có rối loạn thái dương hàm.
- Phải thực hiện những phục hình phức tạp nếu mô răng mất quá nhiều.
Khi men và ngà răng đã bị mòn đáng kể, cơ thể không thể tự tái tạo lại hình dạng ban đầu của chiếc răng. Vì vậy, phát hiện sớm và bảo vệ răng trước khi mất mô nghiêm trọng thường đơn giản hơn nhiều so với phục hồi toàn bộ hệ thống ăn nhai sau này.
6. Hướng xử lý và điều trị nghiến răng hiện nay
Không có một phương pháp duy nhất phù hợp với tất cả người bị nghiến răng. Hướng xử lý nên dựa trên triệu chứng, mức độ tổn thương và các yếu tố liên quan.
Một số biện pháp có thể được cân nhắc gồm:
- Sử dụng máng bảo vệ răng khi ngủ khi có chỉ định.
- Theo dõi mức độ mòn và tổn thương răng.
- Điều trị đau và rối loạn chức năng cơ hàm nếu có.
- Vật lý trị liệu trong những trường hợp phù hợp.
- Quản lý stress và cải thiện thói quen ngủ.
- Hạn chế caffeine, rượu và nicotine nếu đây là yếu tố liên quan.
- Đánh giá bệnh lý hoặc thuốc đang sử dụng nếu nghiến răng xuất hiện thứ phát.
- Tầm soát rối loạn hô hấp khi ngủ nếu có các dấu hiệu nghi ngờ.
Trong đó, máng nhai thường được sử dụng với mục tiêu chính là tạo một bề mặt bảo vệ để giảm tổn thương trực tiếp lên răng và phục hình. Máng không đồng nghĩa với việc chữa khỏi hoàn toàn hoạt động nghiến răng.
Người đang cân nhắc phương pháp này có thể tìm hiểu kỹ hơn về máng chống nghiến răng, các loại thường gặp và nguyên tắc sử dụng.
Việc “điều chỉnh khớp cắn” bằng cách mài răng cũng không nên được xem là phương pháp điều trị bruxism thường quy. Chỉ nên can thiệp vào cấu trúc răng hoặc khớp cắn khi có chỉ định nha khoa độc lập và được đánh giá đầy đủ.
Nghiến răng khi ngủ là tình trạng hoạt động cơ nhai có thể diễn ra âm thầm và không phải trường hợp nào cũng gây bệnh. Tuy nhiên, khi nghiến hoặc siết răng diễn ra thường xuyên, người bệnh có thể gặp mòn răng, nứt mẻ, ê buốt, đau cơ hàm và một số triệu chứng liên quan đến hệ thống thái dương hàm.
Việc xử lý nên tập trung vào bảo vệ cấu trúc răng, giảm triệu chứng và tìm kiếm các yếu tố liên quan thay vì chỉ cố gắng “ngăn nghiến” bằng một biện pháp duy nhất. Nếu thường xuyên thức dậy với cảm giác đau hàm, răng ngày càng mòn hoặc người ngủ cùng liên tục nghe thấy tiếng nghiến răng, bạn nên khám nha khoa để đánh giá mức độ tổn thương và lựa chọn giải pháp phù hợp trước khi răng bị mất mô đáng kể.
